← Học

Học dạng slide có bài tập →

Triết học từ A đến Z

Lộ trình nhập môn cho người mới, đi từ khái niệm đến lịch sử và triết học phương Đông. Mỗi phần có câu tự kiểm tra; phần ví dụ dễ hiểu ở cuối giải thích từng khái niệm bằng ví dụ đời thường.

Tài liệu tổng quan cho người mới. Đọc theo thứ tự, mỗi phần có khái niệm chính, ví dụ và câu hỏi tự kiểm tra. Đây là lộ trình nhập môn, không thay thế giáo trình đại học. Ở cuối có gợi ý sách để học sâu hơn.

Phần 1. Triết học là gì?

Nguồn gốc từ. Từ "triết học" (philosophy) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp philosophia, nghĩa là "yêu mến sự thông thái" (philo: yêu mến, sophia: thông thái). Tương truyền thuật ngữ này gắn với Pythagoras.

Triết học làm gì? Triết học đặt những câu hỏi nền tảng mà khoa học và đời sống thường không dừng lại để hỏi:

• Có gì thực sự tồn tại?
• Chúng ta biết được gì, và biết bằng cách nào?
• Đúng và sai, tốt và xấu dựa trên cái gì?
• Con người là gì, và sống để làm gì?

Khác với khoa học và tôn giáo ở đâu?

• So với khoa học: khoa học kiểm chứng bằng thí nghiệm và quan sát các hiện tượng cụ thể. Triết học xem xét chính những khái niệm và giả định nền tảng của khoa học, như "nguyên nhân" là gì, hay một lý thuyết có thể bị bác bỏ không.
• So với tôn giáo: nhiều hệ thống triết học bàn về các vấn đề mà tôn giáo cũng bàn, nhưng triết học dựa chủ yếu vào lập luận và có thể bị phản biện công khai. Điều này không có nghĩa là triết học bác bỏ hay chấp nhận tôn giáo; mỗi trường phái đưa ra quan điểm riêng.

Ghi nhớ: Triết học không tìm một đáp án cuối cùng được mọi người công nhận. Giá trị của nó nằm ở việc đặt câu hỏi rõ ràng, lập luận chặt chẽ và sẵn sàng kiểm tra lại giả định của chính mình.

Tự kiểm tra: Vì sao câu hỏi "Cái gì là đúng?" thường không thể trả lời bằng một thí nghiệm đơn giản?

Phần 2. Các ngành chính của triết học

Triết học được chia thành nhiều ngành. Năm ngành cốt lõi dưới đây là nền tảng.

Ngoài ra còn có triết học chính trị (quyền lực, công bằng, nhà nước), triết học tâm trí (ý thức và thân thể), triết học khoa học, triết học tôn giáo và triết học ngôn ngữ.

Tự kiểm tra: Một câu hỏi "Ý chí tự do có tồn tại không?" thuộc ngành nào? (Gợi ý: bản thể luận hoặc triết học tâm trí, tùy cách đặt câu hỏi.)

Phần 3. Phương pháp tư duy triết học

Các phương pháp chính mà triết gia dùng:

1. Định nghĩa khái niệm. Trước khi tranh luận, phải thống nhất "công lý", "tự do" hay "tri thức" nghĩa là gì. Nhiều cuộc tranh cãi thực ra là do hiểu khác nhau về một khái niệm.
2. Lập luận suy diễn. Từ tiền đề đúng, suy ra kết luận bắt buộc phải đúng. Ví dụ: "Mọi người đều sẽ chết. Socrates là người. Vậy Socrates sẽ chết."
3. Lập luận quy nạp. Từ nhiều quan sát cụ thể, suy ra một quy luật chung. Quy nạp cho kết luận có khả năng đúng, không bảo đảm chắc chắn.
4. Phản ví dụ. Tìm một trường hợp cụ thể để chứng minh một khẳng định chung là sai.
5. Thí nghiệm tư duy. Tưởng tượng một tình huống để kiểm tra trực giác. Ví dụ nổi tiếng: "Con tàu Theseus" (nếu thay dần mọi bộ phận của một con tàu thì nó còn là con tàu cũ không?).

Ghi nhớ: Một lập luận tốt có tiền đề rõ ràng, các bước suy luận hợp lệ và kết luận được chứng minh bởi tiền đề. Nếu tiền đề sai hoặc suy luận hở, kết luận không đáng tin dù nghe có vẻ hợp lý.

Phần 4. Các lỗi lập luận thường gặp (ngụy biện)

Biết nhận ra ngụy biện giúp đọc và tranh luận tốt hơn.

• Tấn công cá nhân (ad hominem): Bác bỏ ý kiến bằng cách công kích người nói, không bàn về nội dung.
• Người rơm (strawman): Dựng lại quan điểm của đối phương theo cách yếu hơn để dễ bác bỏ.
• Lưỡng phân giả: Chỉ đưa ra hai lựa chọn trong khi còn nhiều khả năng khác.
• Khái quát vội: Rút kết luận chung từ một hoặc vài trường hợp.
• Chứng minh bằng quyền uy: "Người nổi tiếng nói vậy nên đúng", thay vì xét lập luận.
• Trượt nghĩa: Dùng một từ với hai nghĩa khác nhau trong cùng một lập luận.

Tự kiểm tra: "Anh ấy nói về tiết kiệm nhưng chính anh ấy tiêu xài hoang phí, nên ý kiến đó sai." Đây là lỗi nào? (Gợi ý: tấn công cá nhân.)

Phần 5. Lịch sử triết học: thời kỳ cổ đại Hy Lạp (khoảng thế kỷ VI–IV TCN)

Triết học phương Tây bắt đầu ở Hy Lạp cổ. Những nhân vật chính:

• Thales (khoảng thế kỷ VI TCN): được coi là người đầu tiên tìm nguyên lý chung của vạn vật bằng lý do tự nhiên thay vì thần thoại. Ông cho rằng nước là bản nguyên.
• Heraclitus: nhấn mạnh sự biến đổi liên tục. "Không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông."
• Parmenides: cho rằng sự thay đổi chỉ là ảo giác, cái thật là bất biến. Ông đặt nền cho bản thể luận.
• Democritus: đề xuất thế giới cấu tạo từ các hạt không thể chia nhỏ (nguyên tử).
• Socrates (469–399 TCN): không để lại tác phẩm, nổi tiếng với phương pháp đối thoại bằng câu hỏi. Ông nói "tôi biết mình không biết", và đặt câu hỏi về đức hạnh, công lý.
• Plato (428–348 TCN): học trò của Socrates. Ông cho rằng có thế giới ý niệm bất biến, còn thế giới giác quan chỉ là bóng của nó. Tác phẩm Cộng hòa bàn về công lý và nhà nước.
• Aristotle (384–322 TCN): học trò của Plato, người sáng lập nhiều ngành: logic, sinh học, chính trị, đạo đức. Ông đề xuất đạo đức "trung dung" và coi hạnh phúc là mục đích của đời người.

Các trường phái hậu kỳ: Khắc kỷ (Zeno, Epictetus, Marcus Aurelius) nhấn mạnh kiểm soát cảm xúc và điều mình có thể làm chủ; Epicurus coi sự bình thản và không đau khổ là hạnh phúc; Hoài nghi (Pyrrho) khuyên giữ thái độ tạm dừng phán đoán.

Phần 6. Trung cổ (khoảng thế kỷ V–XV)

Triết học trung cổ chủ yếu nằm trong bối cảnh tôn giáo, đặc biệt là Kitô giáo ở châu Âu và Hồi giáo ở thế giới Ả Rập.

• Augustine (354–430): kết hợp triết học Plato với thần học Kitô giáo.
• Thomas Aquinas (1225–1274): cố gắng dung hòa lý tính (Aristotle) và đức tin. Ông đưa ra năm đường chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa.
• Kinh viện (scholasticism): phương pháp phân tích, lập luận và biện luận rất chặt chẽ trong các trường đại học châu Âu.

Trong thế giới Hồi giáo, các triết gia như Avicenna (Ibn Sina) và Averroes (Ibn Rushd) đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và phát triển triết học Hy Lạp.

Phần 7. Phục hưng và cận đại (khoảng thế kỷ XV–XVIII)

Thời kỳ đề cao khoa học và lý trí cá nhân.

• Descartes (1596–1650): đặt câu hỏi "Tôi có thể nghi ngờ điều gì?" và đi đến câu nổi tiếng "Tôi tư duy, nên tôi tồn tại" (Cogito, ergo sum). Ông là người đặt nền cho triết học duy lý.
• Spinoza (1632–1677): cho rằng chỉ có một bản thể duy nhất (Thượng đế hay Tự nhiên).
• Locke (1632–1704): cho rằng tâm trí lúc sinh ra như "tờ giấy trắng" và kiến thức đến từ kinh nghiệm. Ông cũng bàn về quyền tự nhiên và chính quyền có giới hạn.
• Berkeley (1685–1753): cho rằng sự tồn tại của sự vật là được tri giác.
• Hume (1711–1776): hoài nghi về nhân quả. Ông lập luận rằng ta chỉ thấy các sự kiện nối tiếp nhau, không thấy được "sự tất yếu" giữa chúng.
• Kant (1724–1804): tổng hợp kinh nghiệm và lý trí. Ông cho rằng con người không thể biết "vật tự nó" mà chỉ biết các hiện tượng được tổ chức bởi cấu trúc của tâm trí. Trong đạo đức, ông đề xuất "mệnh lệnh tuyệt đối": hành động theo nguyên tắc có thể trở thành luật phổ quát, và đối xử với người khác như mục đích, không chỉ là phương tiện.

Phần 8. Thế kỷ XIX

• Hegel (1770–1831): phát triển phép biện chứng, cho rằng lịch sử là quá trình phát triển của tinh thần thông qua mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn.
• Marx (1818–1883): từ biện chứng của Hegel, phát triển duy vật lịch sử: điều kiện vật chất và quan hệ sản xuất có vai trò quyết định trong sự phát triển xã hội. Đây là nền tảng của triết học Mác.
• Kierkegaard (1813–1855): nhấn mạnh trải nghiệm cá nhân và sự lựa chọn của mỗi người trước đức tin và ý nghĩa cuộc sống. Ông thường được coi là một trong những người khởi xướng chủ nghĩa hiện sinh.
• Nietzsche (1844–1900): phê phán đạo đức truyền thống, đề cao ý chí và sáng tạo giá trị. Câu "Chúa đã chết" của ông được hiểu như chẩn đoán về sự suy yếu của các nền tảng giá trị cũ trong văn hóa châu Âu.
• Comte (1798–1857): đề xuất chủ nghĩa thực chứng, cho rằng tri thức đáng tin cậy là tri thức khoa học có thể kiểm chứng bằng quan sát.

Phần 9. Thế kỷ XX và đương đại

• Hiện tượng học (Husserl): nghiên cứu cách ý thức trải nghiệm thế giới, "quay về với sự vật".
• Chủ nghĩa hiện sinh (Heidegger, Sartre, Camus): tập trung vào tồn tại cụ thể của con người, tự do và trách nhiệm. Sartre nói "tồn tại có trước bản chất": con người không có bản chất định sẵn, mà tự tạo ra mình qua lựa chọn.
• Triết học phân tích (Frege, Russell, Wittgenstein): tập trung làm rõ ngôn ngữ và ý nghĩa. Wittgenstein sau này cho rằng nhiều vấn đề triết học xuất phát từ việc hiểu sai cách ngôn ngữ được dùng.
• Triết học khoa học (Popper): cho rằng một lý thuyết khoa học phải có khả năng bị bác bỏ bởi quan sát. Ông lấy đó làm tiêu chí phân biệt khoa học với phi khoa học.
• Hậu hiện đại (Foucault, Derrida): đặt câu hỏi về quyền lực, tri thức và các cấu trúc ngôn ngữ đằng sau các "chân lý" được chấp nhận.

Phần 10. Triết học phương Đông

Phương Đông có truyền thống triết học phong phú, không kém phương Tây về chiều sâu và độ tinh tế.

Ấn Độ

• Vệ Đà và Upanishad: đặt câu hỏi về bản chất của thực tại (Brahman) và bản ngã (Atman).
• Phật giáo (Siddhartha Gautama): phân tích khổ, nguyên nhân của khổ (tham ái, chấp thủ), và con đường diệt khổ bằng tu tập đạo đức, định tâm và trí tuệ. Phật giáo cũng có triết học nhận thức và tâm trí rất chi tiết.
• Nyaya, Samkhya, Vedanta: các trường phái bàn về logic, nhận thức và thực tại.

Trung Hoa (thời Xuân Thu – Chiến Quốc, gọi là "bách gia chư tử")

• Khổng Tử: đề cao nhân, lễ, và tu dưỡng bản thân để hòa hợp trong gia đình và xã hội.
• Mạnh Tử: cho rằng con người có "bốn mối" đức khởi đầu, nên có thể phát triển thiện tính.
• Tuân Tử: cho rằng bản tính con người cần được uốn nắn bằng lễ và giáo dục.
• Mặc Tử: đề cao kiêm ái và lợi ích chung.
• Lão Tử, Trang Tử (Đạo gia): đề cao đạo tự nhiên, vô vi, và sự hài hòa với tự nhiên.
• Hàn Phi (Pháp gia): nhấn mạnh pháp luật và cách thức cai trị.
• Thời Tống–Minh có Chu Hi và Vương Dương Minh, phát triển Nho học theo hướng lý học và tâm học.

Việt Nam Tư tưởng Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, và có những đóng góp riêng trong cách hòa hợp các truyền thống này với đời sống xã hội. Ví dụ, Nguyễn Trãi nổi bật với tư tưởng nhân nghĩa và lấy dân làm gốc trong các tác phẩm chính trị.

Tự kiểm tra: So sánh Mạnh Tử và Tuân Tử về bản tính con người. Hai quan điểm khác nhau thế nào? (Gợi ý: Mạnh Tử cho bản tính thiện có sẵn, Tuân Tử cho bản tính cần được uốn nắn.)

Phần 11. Các chủ đề lớn xuyên suốt lịch sử

Dù khác thời đại và truyền thống, triết học thường quay về một số chủ đề:

1. Tồn tại: Cái gì thực sự có?
2. Biết: Tri thức là gì, và giới hạn của nó ở đâu?
3. Đúng, sai, tốt, xấu: Chuẩn mực đạo đức có nguồn gốc từ đâu?
4. Tự do và ý chí: Con người có thực sự lựa chọn được không?
5. Tâm trí và thân thể: Ý thức có phải là một phần của vật chất không?
6. Công bằng và xã hội: Một xã hội tốt nên được tổ chức thế nào?
7. Ý nghĩa cuộc sống: Đời người có ý nghĩa gì?
8. Cái đẹp: Cái đẹp là khách quan hay chủ quan?

Đây cũng chính là các câu hỏi của thế giới quan và nhân sinh quan đã học ở bài Tam quan.

Phần 12. Cách đọc và học triết học

1. Đọc chậm. Triết học cần đọc nhiều lần. Đọc một đoạn, dừng lại, tự hỏi tác giả đang khẳng định gì.
2. Tìm luận đề và luận cứ. Luận đề là điều tác giả muốn chứng minh. Luận cứ là các lý do dẫn đến luận đề.
3. Viết lại bằng lời của mình. Nếu không viết lại được, có thể chưa hiểu.
4. Đặt câu hỏi phản biện. "Tiền đề này có đúng không? Có trường hợp nào phản lại không?"
5. Đọc đối lập. Đọc cả hai phía của một tranh luận, để không chỉ thấy phần mình đồng ý.
6. Thảo luận. Giải thích ý tưởng cho người khác là cách kiểm tra hiểu biết tốt nhất.

Phần 13. Gợi ý sách để học tiếp

Chọn theo mức độ, từ dễ đến khó:

• Jostein Gaarder, Thế giới của Sophie (có bản dịch tiếng Việt): tiểu thuyết giới thiệu lịch sử triết học qua đối thoại, phù hợp người mới bắt đầu.
• Bertrand Russell, Lịch sử triết học phương Tây (có bản dịch tiếng Việt): tổng quan rõ ràng, nhiều nhận định cá nhân của tác giả. Nên đọc cùng với sách khác để có góc nhìn đa chiều.
• Plato, Cộng hòa: bàn về công lý và nhà nước qua đối thoại.
• Aristotle, Đạo đức Nicomachus: nền tảng đạo đức học cổ điển.
• René Descartes, Suy niệm về đệ nhất triết học: nền tảng của triết học hiện đại.
• Immanuel Kant, Phê phán lý tính thuần túy: khó, nên đọc sau khi đã có nền tảng và có thể dùng giáo trình hướng dẫn.

Lưu ý khi chọn tài liệu: ưu tiên bản dịch có chú thích rõ ràng, và đối chiếu thuật ngữ với giáo trình triết học có uy tín ở Việt Nam trước khi trích dẫn.

Phần 14. Bài tập tổng hợp

1. Chọn một câu hỏi triết học bạn thường gặp trong đời sống (ví dụ: "Có nên nói dối để bảo vệ người khác không?"). Xác định nó thuộc ngành nào của triết học.
2. Viết một lập luận đơn giản có tiền đề, suy luận và kết luận. Kiểm tra xem có lỗi ngụy biện nào không.
3. Tìm một khẳng định của Descartes, Hume và Kant về tri thức. So sánh điểm giống và khác.
4. Giải thích bằng lời của bạn sự khác nhau giữa duy vật và duy tâm, rồi nêu một lý do mà mỗi bên có thể đưa ra.
5. Chọn một trường phái (Khổng, Phật, Đạo, hiện sinh hoặc khoa học của Popper), viết một đoạn ngắn tóm tắt quan điểm của họ về con người và cách sống tốt.

Lưu ý

Tài liệu này là tổng quan nhập môn. Các nhận định về tác giả và trường phái được tóm tắt ở mức khái quát, không thay thế việc đọc nguyên tác và giáo trình chuyên ngành. Khi cần trích dẫn chính thức, hãy đối chiếu với nguồn gốc.

Ví dụ dễ hiểu cho từng khái niệm

1. Triết học là gì?

Khái niệm: Triết học đặt câu hỏi nền tảng, như "có gì thật sự tồn tại?" và "biết bằng cách nào?".

Ví dụ: Bạn tin rằng mặt trời mọc ở đằng đông. Khoa học trả lời "vì Trái Đất quay". Triết học hỏi tiếp: "Mình biết điều đó thật hay chỉ tin vì đã thấy quen? Nếu mai mọc ở hướng khác thì sao?"

Khác biệt: Khoa học hỏi "sự việc xảy ra thế nào". Triết học hỏi "làm sao ta biết, và điều đó có nghĩa gì".

2. Năm ngành chính

3. Phương pháp tư duy

Suy diễn: Từ điều chắc chắn, đi đến kết luận chắc chắn.

• Ví dụ: "Ai cũng phải chết. Bạn là người. Vậy bạn sẽ chết."

Quy nạp: Từ nhiều quan sát, đi đến một quy luật có thể đúng.

• Ví dụ: Bạn thấy 100 con quạ đều đen, nên kết luận "quạ đều đen". Kết luận này có thể sai nếu có một con quạ trắng.

Phản ví dụ: Tìm một trường hợp để bác bỏ một khẳng định chung.

• Ví dụ: Có người nói "Ai nói thật cũng được khen." Chỉ cần nghĩ đến một người nói thật và bị phạt là đủ để thấy khẳng định này chưa đúng.

Thí nghiệm tư duy: Tưởng tượng một tình huống để kiểm tra trực giác.

• Ví dụ: Con tàu Theseus. Nếu thay dần từng tấm ván của một con tàu, nó còn là con tàu cũ không? Thử nghĩ tiếp: nếu ghép các tấm ván cũ lại thành một con tàu khác thì con tàu nào là "thật"?

4. Ngụy biện thường gặp

• Tấn công cá nhân: "Anh ấy hay đi trễ, nên ý kiến về tiết kiệm của anh ấy sai." Ý kiến đúng hay sai phải xét theo nội dung, không theo người nói.
• Người rơm: "Bạn muốn giảm giờ học nghĩa là bạn muốn học sinh không học gì cả." Đây là cách dựng lại ý kiến của người khác cho dễ bác bỏ.
• Lưỡng phân giả: "Hoặc là ủng hộ tôi, hoặc là chống tôi." Thực tế còn nhiều lựa chọn khác.
• Khái quát vội: "Hai người hàng xóm cùng nghề đều lười, vậy nghề này lười." Hai trường hợp không đủ để kết luận cả một nghề.
• Quyền uy: "Ca sĩ X nói vậy thì đúng." Cần xét lý lẽ, không chỉ xét người nói.

5. Triết học cổ đại Hy Lạp

• Thales: Thay vì giải thích vũ trụ bằng thần thoại, ông hỏi: "Mọi thứ được làm từ cái gì?" Ông đề xuất nước. Ví dụ: nước có ở khắp nơi, có thể là lỏng, rắn (đá), hay hơi (mây).
• Heraclitus: "Không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông." Dòng sông vẫn có tên, nhưng nước đã trôi đi. Ông nhấn mạnh mọi thứ luôn thay đổi.
• Socrates: Ông không viết gì. Ông hỏi người khác "công lý là gì?" rồi hỏi tiếp cho đến khi họ nhận ra mình chưa hiểu rõ. Ông nói: "Tôi biết mình không biết."
• Plato: Ông nói các vật ta thấy chỉ giống như cái bóng của những "ý niệm" hoàn hảo. Ví dụ: mọi tam giác vẽ trên giấy đều chỉ là bản sao không hoàn hảo của "tam giác lý tưởng" trong đầu ta.
• Aristotle: Ông hỏi "người tốt là người thế nào?" và trả lời bằng đạo đức trung dung. Ví dụ: can đảm nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh.

Câu hỏi tự kiểm tra: Vì sao Socrates lại nói "biết mình không biết" là một điều khôn ngoan?

6. Trung cổ

• Thomas Aquinas: Ông cố gắng cho lý trí và đức tin cùng đi với nhau. Ví dụ: một bác sĩ có thể dùng khoa học để chữa bệnh và vẫn giữ niềm tin tôn giáo, nếu không xem hai điều này là mâu thuẫn.

7. Cận đại

• Descartes: "Tôi tư duy, nên tôi tồn tại." Ông tự hỏi: có điều gì mình không thể nghi ngờ không? Ông nhận ra chính việc đang nghi ngờ đã chứng tỏ có một người đang nghĩ.
• Locke: Trẻ sơ sinh giống như tờ giấy trắng. Kiến thức đến từ nhìn, nghe, sờ, nếm. Ví dụ: đứa trẻ chỉ biết "lửa nóng" sau khi chạm vào.
• Hume: Bạn thấy viên bi lăn và chạm vào viên bi khác, rồi viên thứ hai chuyển động. Bạn gọi đó là "nguyên nhân". Hume hỏi: bạn có thấy "sự bắt buộc" giữa hai việc đó không, hay bạn chỉ thấy chúng xảy ra nối tiếp?
• Kant: Ta không thấy thế giới "như nó là", mà thấy nó qua cách tâm trí tổ chức. Ví dụ: đeo kính màu thì mọi thứ có màu đó, nhưng người đeo kính không thể tháo kính để thấy "màu thật" theo nghĩa đó. Về đạo đức, ông đề xuất: "Chỉ hành động theo điều bạn muốn mọi người cũng làm." Ví dụ: nếu nói dối để thoát khỏi rắc rối là điều bạn không muốn mọi người làm với bạn, thì đó không phải hành động đúng.

Câu hỏi tự kiểm tra: Theo Kant, vì sao "nói dối để có lợi" không đúng dù có thể mang lại lợi ích trước mắt?

8. Thế kỷ XIX

• Hegel: Mâu thuẫn tạo ra sự phát triển. Ví dụ: một ý tưởng (chính đề) gặp phản đề, và từ đó hình thành một ý tưởng cao hơn (hợp đề).
• Marx: Ông xem điều kiện sinh kế và cách con người làm việc là nền tảng của xã hội. Ví dụ: cách một xã hội sản xuất lúa gạo, buôn bán, phân chia lợi nhuận ảnh hưởng đến luật lệ và quan niệm của họ.
• Nietzsche: "Chúa đã chết" là cách nói rằng nhiều người không còn tin vào các giá trị cũ như là điều hiển nhiên. Ông cho rằng con người cần tự tạo ra giá trị cho mình.

9. Thế kỷ XX

• Sartre: "Tồn tại có trước bản chất." Ví dụ: một cái bút được làm ra để viết, nên bản chất có trước. Con người không được làm ra với mục đích định sẵn; mỗi người tự chọn và tự tạo mình qua hành động.
• Wittgenstein: Nhiều câu hỏi triết học xuất phát từ việc dùng sai từ. Ví dụ: hỏi "thời gian là gì?" có thể khiến ta rối, nhưng khi xem từ "thời gian" được dùng ra sao trong đời sống, nhiều rắc rối tan đi.
• Popper: Một lý thuyết là khoa học nếu có thể bị bác bỏ. Ví dụ: "Ngày mai trời sẽ mưa ở Hà Nội" có thể kiểm chứng và bác bỏ, nên là khoa học. "Số phận quyết định mọi thứ" không có cách nào bác bỏ, nên không phải khoa học theo tiêu chí này.

Câu hỏi tự kiểm tra: Vì sao Popper cho rằng khả năng bị bác bỏ là quan trọng?

10. Triết học phương Đông

• Phật giáo: Khổ đến từ tham muốn và chấp thủ. Ví dụ: bạn buồn vì điện thoại hỏng. Phật giáo hỏi: nỗi buồn đến từ việc máy hỏng, hay từ việc bạn quá bám vào nó?
• Khổng Tử: Ông đề cao "nhân" và "lễ". Ví dụ: con biết lễ phép với ông bà, không phải vì sợ phạt, mà vì hiểu tình nghĩa trong gia đình.
• Mạnh Tử: Ông cho rằng con người sinh ra đã có mầm thiện, như hạt giống. Ví dụ: đứa trẻ thấy người ngã thì thường có xu hướng muốn đỡ, dù chưa ai dạy.
• Tuân Tử: Ông cho rằng con người cần được uốn nắn bằng lễ và học tập, như thanh gỗ cong cần được hơ lửa để nắn thẳng. Ví dụ: một đứa trẻ cần học để biết cư xử tốt.
• Lão Tử, Trang Tử: Đạo là lẽ tự nhiên. Ví dụ: nước chảy theo địa hình, không cần ép. Sống thuận tự nhiên đôi khi nhẹ nhàng hơn cố gắng quá sức.

Câu hỏi tự kiểm tra: Mạnh Tử và Tuân Tử khác nhau thế nào về bản tính con người? (Gợi ý: một bên cho rằng thiện có sẵn, một bên cho rằng cần được uốn nắn.)

11. Các chủ đề lớn

12. Cách đọc triết học

Ví dụ một đoạn đọc: Giả sử tác giả viết: "Không ai có quyền quyết định thay người khác điều gì là tốt cho họ."

• Luận đề: Không nên quyết định thay người khác.
• Luận cứ: Mỗi người có quyền tự quyết về cuộc sống của mình.
• Câu hỏi phản biện: Nếu người đó đang bị bệnh nặng và không tỉnh táo thì sao? Có trường hợp nào ngoại lệ không?
• Viết lại bằng lời mình: "Người trưởng thành nên tự quyết định cuộc sống của họ, trừ khi có lý do rõ ràng."

Đáp án câu hỏi tự kiểm tra

1. Phần 1: Vì câu hỏi "đúng là gì" liên quan đến chuẩn mực và lập luận. Thí nghiệm chỉ cho biết điều gì xảy ra, không cho biết điều đó nên hay đúng không.
2. Phần 2: Thuộc bản thể luận hoặc triết học tâm trí. Câu hỏi là về tồn tại của tự do ý chí và cách nó hoạt động.
3. Phần 4: Tấn công cá nhân.
4. Phần 5: Socrates nhận ra rằng hiểu biết thật bắt đầu khi nhận ra giới hạn của mình, nên ông mở đường cho việc tìm kiếm đúng sai.
5. Phần 7: Kant cho rằng hành động đúng phải có thể trở thành nguyên tắc chung. Nếu ai cũng nói dối khi có lợi, lời nói sẽ mất giá trị, và chính bạn cũng không tin được ai.
6. Phần 9: Vì nó giúp phân biệt lý thuyết có thể kiểm chứng với lý thuyết không thể kiểm chứng. Một lý thuyết không bao giờ có thể bị bác bỏ thì không cho ta biết gì mới về thế giới.
7. Phần 10: Mạnh Tử cho bản tính thiện có sẵn, Tuân Tử cho cần được giáo dục và lễ để uốn nắn.

Lưu ý: Các ví dụ là cách giải thích đơn giản hóa để dễ nắm ý. Khi cần hiểu sâu một tác giả, nên đọc nguyên tác hoặc giáo trình có chú thích rõ ràng.

Trắc nghiệm kiểm tra

Chọn đáp án, xem giải thích ngay. Cuối cùng bấm "Xem kết quả".